مقدمه
علل مختلفی میتواند باعث ایجاد خشکی دهان شوند. گاهی اوقات، خشکی دهان ناشی از کاهش جریان بزاق است و در برخی مواقع، کاهش جریان بزاق به‌صورت واقعی رخ نداده است، بلکه تغییرات در کیفیت بزاق باعث ایجاد احساس خشکی دهان میشوند. برخی بیماری‌ها، مثل سندرم شوگرن، بیماری‌های بافت همبند و برخی داروها، مثل داروهای ضدافسردگی و کاهنده فشارخون همچنین، برخی عادات، مثل استعمال دخانیات و مصرف الکل، می‌توانند باعث ایجاد خشکی دهان شوند. برخی بیماری‌های زمینه‌ای، مثل دیابت و مشکلات کلیوی نیز می‌توانند روی میزان بزاق اثر بگذارند. از دیگر علل ایجاد خشکی دهان میتوان به کهولت سن، سابقه رادیوتراپی سر و گردن و سابقۀ درمان با ید رادیواکتیو اشاره کرد. شناسایی علت زمینه‌ای خشکی دهان در انتخاب مؤثرترین روش درمانی اهمیت بسیاری دارد. متخصص بیماری‌های دهان میتواند با تشخیص صحیح، برای درمان خشکی دهان و تحریک بزاق درمانهای موضعی یا دارویی پیشنهاد دهد.
علائم و نشانه‌ها
علائم خشکی دهان معمولاً زمانی محسوس میشوند که جریان بزاق حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یافته باشد؛ به همین دلیل این عارضه اغلب دیر تشخیص داده میشود.
شایع‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از احساس خشکی و چسبندگی در دهان، دشواری در بلع و جویدن، احساس سوزش زبان، بزاق غلیظ و کف‌آلود، تغییر یا کاهش حس چشایی، ترک‌خوردگی گوشۀ لب‌ها، بوی بد دهان و دشواری در صحبت کردن طولانی‌مدت. بیمارانی که پروتز متحرک دارند معمولاً از کاهش تحمل پروتز شکایت می‌کنند.
علائم اغلب در طول شب تشدید میشوند، زیرا ترشح بزاق در خواب به کمترین میزان شبانه‌روزی خود می‌رسد. تنفس دهانی هنگام خواب این وضعیت را بدتر میکند.
عوارض خشکی دهان درمان‌نشده
خشکی دهان درمان‌نشده تنها یک ناراحتی موقت نیست. کاهش مزمن بزاق، محیط دهان را مستعد پوسیدگی دندان، بیماری‌های لثه و پریودنتال، عفونت‌های قارچی دهان و بوی بد دهان میکند.
پوسیدگی در این بیماران الگوی متفاوتی دارد و بیشتر در ناحیۀ طوقۀ دندان و لبۀ برشی ایجاد میشود؛ نواحی‌ای که در شرایط طبیعی کمتر درگیر میشوند. به همین دلیل، در بیماران مبتلا به خشکی دهان مزمن، فلورایدتراپی موضعی و کوتاه‌تر کردن فواصل معاینات دوره‌ای بخش ثابت برنامۀ درمانی است.
خشکی شدید همچنین بر توانایی فرد در صحبت کردن، جویدن، بلعیدن و استفادۀ راحت از پروتز اثر می‌گذارد و میتواند کیفیت خواب و تغذیه را کاهش دهد.
ویژگی های خدمت
تشخیص
بررسی حجم بزاق و ارزیابی علل زمینه‌ساز خشکی دهان
درمان
درمانهای موضعی و دارویی برای تحریک بزاق
لیزر کم توان
تحریک غدد بزاقی برای تولید بزاق با استفاده از لیزر کم‌توان
نمونه برداری از غدد بزاقی
تایید تشخیص بیماری شوگرن با نمونه‌برداری از غدد بزاقی فرعی
نحوه و فرآیند درمان
معاینه دهانی برای شناسایی برخی علائم خشکی دهان و همچنین اندازه‌گیری حجم بزاق، از اولین اقدامات در ارزیابی خشکی دهان‌اند. در قدم بعدی، انجام آزمایشات خون برای رد برخی بیماری‌های زمینه‌ای ضروری است. گاهی اوقات، برای تشخیص علت زمینه‌ای، انجام سونوگرافی، ام‌آرآی یا سیتی‌اسکن از غدۀ بزاقی لازم است. برخی بیماری‌ها، مثل سندرم شوگرن که از علل شایع خشکی دهان و چشم محسوب میشود، نیز با نمونه‌برداری از غدد بزاقی فرعی لب و بررسی میکروسکوپی تأیید میشوند.
خشکی دهان، جدا از حس ناخوشایند، میتواند منجر به مشکلاتی دیگر شامل سختی در جویدن و بلع غذا و ایجاد مشکل در حرف زدن و حتی احساس سوزش دهان در بیماران شود. همچنین، خشکی دهان ارتباط مستقیمی با افزایش بروز عفونت کاندیدیازیس، پوسیدگیهای سطح ریشه و بوی بد دهان دارد.
برای درمان خشکی دهان، درصورتی‌که بافت غدۀ بزاقی از بین نرفته باشد و عملکرد غدۀ بزاقی قابلیت بازیابی داشته باشد، میتوان برخی داروها، مثل پیلوکارپین را برای بیماران تجویز کرد؛ اما با توجه به عوارض و تأثیرات فیزیولوژیک پیلوکارپین، تجویز این دارو باید حتماً تحت‌نظر پزشک یا متخصص بیماری‌های دهان انجام شود. برخی درمانهای دیگر، مانند استفاده از لیزر کم‌توان، طب سوزنی و ماساژ، می‌توانند به تحریک غدۀ بزاقی جهت افزایش ترشح بزاق کمک کنند. همچنین، برخی درمانهای موضعی، مثل اسپری موکوزامین، می‌توانند به‌صورت موقت باعث لطافت و نرمی مخاط دهان و برطرف شدن حس خشکی دهان شوند.
مراقبت‌های روزانه در خانه
در کنار درمان تخصصی، رعایت این نکات در خانه به کنترل علائم کمک میکند:
- نوشیدن جرعه‌های مکرر آب در طول روز، به‌جای مصرف مقادیر زیاد در فواصل طولانی
- استفاده از مسواک نرم و خمیردندان با طعم ملایم
- پرهیز از دهان‌شویه‌های حاوی الکل
- محدود کردن غذاهای تند، اسیدی، سفت و بسیار داغ
- کاهش مصرف کافئین و نوشیدنی‌های قندی
- استفاده از آدامس بدون قند برای تحریک ترشح بزاق
- استفاده از دستگاه بخور در اتاق خواب
- ترک سیگار و سیگار الکترونیکی
این اقدامات جایگزین درمان علت زمینه‌ای نیستند، اما در کنار آن اثر محسوسی بر کیفیت زندگی بیمار دارند.
چه زمانی به متخصص مراجعه کنیم؟
مراجعه به متخصص بیماری‌های دهان در این شرایط توصیه میشود: خشکی دهانی که بیش از چند هفته ادامه دارد، خشکی دهان همراه با خشکی چشم، اختلال در خواب یا بلع، ایجاد پوسیدگیهای جدید با وجود رعایت بهداشت مناسب، و بروز خشکی دهان پس از شروع یک داروی جدید یا پس از رادیوتراپی سر و گردن.
در کلینیک تخصصی فک و صورت دکتر بهاری، پس از بررسی دقیق وضعیت هر بیمار و شناسایی علت زمینه‌ای، برنامۀ درمانی اختصاصی برای مدیریت خشکی دهان تدوین میشود.
سندرم شوگرن
سندرم شوگرن یک بیماری خودایمنی مزمن است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به غدد ترشحی مانند غدد بزاقی و اشکی حمله میکند. این حمله باعث کاهش تولید بزاق و اشک شده و در نتیجه خشکی دهان و چشم‌ها به وجود می‌آید. این بیماری ممکن است به تنهایی یا در همراهی با بیماری های بافت همبند دیگر مانند لوپوس، روماتیسم مفصلی و اسکلرودرما بروز یابد.
افرادی که به این بیماری مبتلا هستند، علاوه بر خشکی دهان، معمولاً خشکی چشم و احساس سوزش و قرمزی در چشم‌ها را داشته و ممکن است خستگی مفرط و درد مفاصل را تجربه کنند. خشکی مزمن دهان و کاهش بزاق، محیط دهان را مستعد عفونت‌های قارچی و پوسیدگیهای دندانی میکند و باعث التهاب لثه و مشکلات دهانی دیگر میشود.
تشخیص سندرم شوگرن معمولاً با انجام معاینات بالینی، آزمایش‌های خون و در برخی موارد نمونه‌برداری از غدد بزاقی لب انجام میشود. هرچند درمان قطعی برای این بیماری وجود ندارد، اما با مراقبت‌های تخصصی و استفاده از داروهای مرطوب‌کننده دهان و چشم، به همراه داروهای کنترل‌کننده سیستم ایمنی، میتوان علائم بیماری را کاهش داد و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشید.
در کلینیک ما، با بررسی کامل و دقیق وضعیت هر بیمار، برنامه درمانی اختصاصی برای مدیریت خشکی دهان ناشی از سندرم شوگرن ارائه می‌دهیم تا بتوانید زندگی راحت‌تر و سالم‌تری داشته باشید.
