آفت دهان چیست؟
آفت به زخم‌های سطحی گرد و کوچک در دهان گفته میشود که معمولاً دردناک‌اند و بیشتر روی سطح داخلی لب، گونه‌ها و زیر زبان ایجاد می‌شوند؛ این زخم ها معمولاً بین 10 تا 14 روز بهبود پیدا می‌کنند.
باید به این نکتۀ مهم توجه کنید که در دهان بیش از 40 نوع زخم میتوانند ایجاد شوند که بسیاری از مواقع به‌دلیل شیوع بیشتر آفت در جامعه، به‌اشتباه به هر زخمی در دهان آفت گفته میشود و درمانهای متداول برای آفت (مانند آفتین ژل، دهانشویه های ترکیبی و …) برای کاهش درد تجویز می‌شوند؛ از طرف دیگر بیماری‌های زمینه‌ای خاص، مثل بیماری بهجت یا مشکلات گوارشی، مثل بیماری کرون و حتی مشکلات ایمنی و خودایمنی، مثل لوپوس و اچ‌آی‌وی میتوانند در دهان به‌صورت زخم‌های آفتی بروز پیدا کنند و تنها بعد از ارزیابی و رد وجود این بیماری‌های زمینه ای می‌توان تشخیص آفت را برای زخم های دهان مطرح کرد.
در صورت تشخیص اشتباه این درمان‌ها، نه‌تنها بهبودی به دنبال ندارند، بلکه باعث به تأخیر افتادن تشخیص درست ضایعات شده و گاهی باعث خسارات جبران‌ناپذیری می شوند. به‌عنوان قانون کلی، هر زخمی که بیش از 2 هفته در دهان باقی بماند، باید توسط متخصص تحت بررسی دقیق قرار گیرد تا ضایعات جدی‌تر، از جمله سرطان دهان، رد شوند.
علل و عوامل محرک آفت
علت دقیق آفت دهان هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است و عوامل ژنتیکی، ایمنی و محیطی در بروز آن نقش دارند. سابقۀ خانوادگی آفت در بسیاری از بیماران دیده میشود. عوامل محرک شناخته‌شده عبارت‌اند از: آسیب موضعی به مخاط (گاز گرفتن گونه، مسواک زدن شدید، لبۀ تیز دندان، براکت ارتودنسی یا پروتز)، استرس روانی و کم‌خوابی، تغییرات هورمونی مرتبط با چرخۀ قاعدگی، کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک، و در برخی افراد، خمیردندانهای حاوی سدیم لوریل سولفات (SLS).
ویژگی های خدمت
بررسی علل زمینه ای
بررسی دقیق سابقۀ پزشکی، ارزیابی علل زمینه‌ای
تشخیص
تشخیص نوع زخم با استفاده از روش‌های مختلف
درمان
تجویز درمان دارویی برای کاهش درد و تسریع ترمیم و پیشگیری
لیزر کم توان
کاهش درد و تسریع ترمیم زخم
تشخیص و درمان آفت در کلینیک
اگر زخمی بیش از دو هفته در دهان‌تان باقی مانده باشد یا اگر سابقه آفت‌های دهانی را داشته‌اید و اخیراً تعداد زخمها افزایش پیدا کرده یا تعداد دفعات ایجاد زخمها بیشتر شده است، باید به متخصص بیماری‌های دهان مراجعه کنید. معاینۀ کامل دهانی توسط متخصص بیماری‌های دهان انجام میشود. ازآنجاکه بیماری‌های زمینه‌ای خاص، میتوانند در دهان به‌صورت زخم‌های آفتی بروز پیدا کنند، پزشک از شما درخصوص سابقه زخم‌های تناسلی، ضایعات پوستی، سوزش و قرمزی چشم، مشکلات گوارشی، مثل اسهال و مشکلات مفصلی سوالاتی خواهد پرسید. درصورت نیاز، از زخمها نمونه‌برداری میشود. در اغلب اوقات، انجام آزمایشات خونی برای ارزیابی وضعیت کم‌خونی، ایمنی و وجود برخی بیماری‌های خاص ضروری است. درصورت وجود علت زمینه‌ای، با درمان آن زخم‌های آفتی نیز بهبود پیدا می‌کنند و متخصص بیماری‌های دهان میتواند تا درمان کامل برای کاهش درد، برای بیمار داروهای تسکینی تجویز کند. اگر هیچگونه علت زمینه‌ای برای زخمها پیدا نشود، بسته به شدت ضایعات، درمانهای دارویی خوراکی یا موضعی برای بیمار تجویز خواهد شد.
انواع زخم آفتی
زخم‌های آفتی در سه دسته طبقه‌بندی می‌شوند:
1. آفت مینور: زخم‌های کوچک و سطحی که معمولاً در هر دوره 1 تا 5 عددند، آفت مینور نام دارند؛ این زخمها معمولاً با درمانهای خانگی، مثل قرار دادن عسل یا ژل آلوئه‌ورا روی زخمها یا استفاده از دهانشویه حاوی جوش‌شیرین یا بدون درمان بعد از ۱۰ الی ۱۴ روز بهبود پیدا می‌کنند. همچنین، استفاده
از دهان‌شویه‌های کارخانه‌ای، مثل دهانشویه بنزیدآمین، به کاهش درد و التهاب کمک میکند. در موارد شدید ممکن است درمانهای دارویی دیگری تجویز شوند.
2. آفت ماژور: در آفت ماژور، زخمها معمولاً بزرگتر از یک سانتی‌مترند و عمق بیشتری دارند؛ این زخمها میتوانند بسیار دردناک باشند و بیش از دو هفته در دهان باقی بمانند. همچنین، گاهی اوقات، این زخمها بعد از بهبود، اسکار بر جای می‌گذارند و این اسکارها میتوانند حرکات زبان را محدود کنند. برای درمان این زخمها ممکن است تزریق کورتونی داخل ضایعه ضرورت پیدا کند.
3. آفت هرپتی فرم: زخم‌های ریز با تعداد بیشتر از 10 عدد در هر دورۀ عود، آفت هرپتی فرم نام دارند؛ این زخمها به‌علت تعداد زیادشان، درد و ناراحتی بسیاری ایجاد کرده و معمولاً تجویز داروهای خوراکی (مانند پردنیزولون یا کلشی سین) برای درمان و جلوگیری از عود آنها ضرورت پیدا میکند.
غذاها و عادات مؤثر بر بروز آفت
برخی غذاها و عادات غذایی میتوانند احتمال بروز آفت‌های دهانی را افزایش دهند یا آنها را تشدید کنند. غذاهای تند و ادویه‌دار، میوه‌ها و سبزیجات اسیدی، مانند لیمو و پرتقال و همچنین، غذاهای شور و سفت میتوانند با تحریک بافت‌های دهان، بروز آفت را تسریع کنند. علاوه‌بر این، مصرف زیاد شکلات و شیرینی‌ها ممکن است در برخی افراد باعث بروز آفت شود.
آفتین ژل؛ کاربرد و خطرات
آفتین ژل یکی از درمانهای روتینی است که برای زخم های آفتی توسط داروخانه یا دندان‌پزشکان تجویز می شود. این نوع ژل ها با سوزاندن و ازبین بردن پایانه های عصبی باعث کاهش درد می شوند اما استفاده بیش از اندازه یا نادرست از این ژل ها میتوانند باعث ایجاد سوختگی های شدید مخاطی شوند و زخم های بزرگ و بدشکل ایجاد کنند. به همین دلیل استفاده از این ژل ها باید محدود و با دقت بسیار زیاد باشد. داروها و درمانهای کم خطر دیگری وجود داشته که می‌توانید با مشورت متخصص بیماری های دهان با اطمینان از آنها استفاده کنید.
پیشگیری از عود آفت
آفت دهان درمان قطعی ندارد، اما با کنترل عوامل محرک می‌توان دفعات عود و شدت آن را کاهش داد. این اقدامات عبارت‌اند از: استفاده از مسواک نرم و خمیردندان بدون SLS، اصلاح لبه‌های تیز دندان یا پروتز توسط دندان‌پزشک، پرهیز از غذاهایی که در هر فرد تحریک ایجاد می‌کنند، مدیریت استرس و خواب کافی، و انجام آزمایش خون در صورت عود مکرر. مصرف مکمل آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک فقط در صورت تأیید کمبود با آزمایش و زیر نظر پزشک توصیه میشود. در بیماران مبتلا به خشکی دهان، مخاط در برابر تحریک آسیب‌پذیرتر است و درمان خشکی دهان باید بخشی از برنامۀ مراقبت باشد.
سوالات متداول درباره آفت دهان
آیا آفت دهان مسری است؟
خیر. آفت دهان یک ضایعۀ التهابی غیرعفونی است و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود. برخی ضایعات ویروسی دهان، مانند تبخال داخل دهان یا زگیل دهانی، ممکن است با آفت اشتباه گرفته شوند و برخلاف آفت قابل انتقال‌اند؛ به همین دلیل، تشخیص افتراقی توسط متخصص بیماری‌های دهان اهمیت دارد.
چه زمانی باید برای آفت به پزشک مراجعه کرد؟
در این موارد معاینۀ تخصصی لازم است: زخمی که بیش از دو هفته باقی بماند، زخم بزرگتر از یک سانتی‌متر، عود مکرر یا افزایش تعداد زخمها، همراهی زخم با تب، زخم تناسلی، ضایعات پوستی، التهاب چشم یا مشکلات گوارشی، و ناتوانی در خوردن یا نوشیدن.
آیا آفت دهان نشانۀ کمبود ویتامین است؟
در بخشی از بیماران مبتلا به آفت عودکننده، کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک دیده میشود و اصلاح آن میتواند به کاهش عود کمک کند. با این حال، در بیشتر بیماران کمبودی وجود ندارد و تشخیص فقط با آزمایش خون ممکن است.
آیا خمیردندان میتواند باعث آفت شود؟
برخی کارآزماییها نشان دادهاند که خمیردندانهای فاقد سدیم لوریل سولفات (SLS) میتوانند تعداد، مدت و درد زخمها را در بیماران مبتلا به آفت عودکننده کاهش دهند. شواهد موجود محدود است و نتایج همۀ مطالعات یکسان نیست، اما تغییر خمیردندان اقدامی کمخطر است.
آیا آفت بدون درمان بهبود پیدا میکند؟
آفت مینور معمولاً طی ۱۰ تا ۱۴ روز خودبهخود بهبود مییابد و درمان عمدتاً برای کاهش درد است. آفت ماژور و هرپتیفرم ممکن است هفتهها طول بکشند، اسکار ایجاد کنند یا به درمان دارویی نیاز داشته باشند.
